Τουταγχαμών: Ο νεαρός φαραώ και η ανακάλυψη του ασύλητου τάφου του
Η σύντομη ζωή του «χρυσού βασιλιά», οι θησαυροί της Κοιλάδας των Βασιλέων και μία από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις του 20ού αιώνα
Ο Τουταγχαμών δεν υπήρξε ένας από τους ισχυρότερους ή μακροβιότερους ηγεμόνες της αρχαίας Αιγύπτου. Η βασιλεία του διήρκεσε μόλις εννέα περίπου χρόνια, όμως η ανακάλυψη του σχεδόν ανέπαφου τάφου του τον κατέστησε τον διασημότερο ίσως φαραώ στην παγκόσμια ιστορία.
Έζησε κατά τα τελευταία χρόνια της 18ης Δυναστείας, την περίοδο του Νέου Βασιλείου, και βασίλεψε περίπου από το 1336 έως το 1327 π.Χ. Ανέβηκε στον θρόνο σε ηλικία οκτώ ή εννέα ετών, σε μια εποχή έντονης πολιτικής και θρησκευτικής αναταραχής.
Από τον Ατόν στον Άμμωνα
Ο νεαρός βασιλιάς ονομαζόταν αρχικά Τουταγχατόν, δηλαδή «ζωντανή εικόνα του Ατόν». Ο πιθανότερος πατέρας του, ο φαραώ Ακενατόν, είχε επιχειρήσει μια ριζική θρησκευτική μεταρρύθμιση, περιορίζοντας τη λατρεία των παραδοσιακών θεών και προβάλλοντας ως κυρίαρχη θεότητα τον Ατόν, τον ηλιακό δίσκο.
Κατά τη βασιλεία του Τουταγχαμών άρχισε η επιστροφή στην παλαιά θρησκευτική τάξη. Η λατρεία του Άμμωνα και των άλλων αιγυπτιακών θεοτήτων αποκαταστάθηκε, ενώ τα ιερά τους απέκτησαν και πάλι βασιλική προστασία. Η αλλαγή αποτυπώθηκε και στο όνομα του βασιλιά: ο Τουταγχατόν έγινε Τουταγχαμών, δηλώνοντας πλέον τη σύνδεσή του με τον θεό Άμμωνα. Αντίστοιχα, η σύζυγός του Ανκεσενατόν έλαβε το όνομα Ανκεσεναμούν.
Ο Τουταγχαμών παντρεύτηκε την Ανκεσεναμούν, η οποία πιθανότατα ήταν ετεροθαλής αδελφή του. Το ζευγάρι δεν απέκτησε παιδιά που να επιβίωσαν. Στον τάφο βρέθηκαν δύο μουμιοποιημένα έμβρυα, τα οποία γενετικές έρευνες συνέδεσαν με τον νεαρό βασιλιά.
Ο φαραώ πέθανε σε ηλικία περίπου 18 ή 19 ετών. Η ακριβής αιτία του θανάτου του παραμένει άγνωστη. Κατά καιρούς έχουν διατυπωθεί θεωρίες για ατύχημα, τραυματισμό ή ασθένεια, ενώ επιστημονικές εξετάσεις έχουν εντοπίσει προβλήματα υγείας και ενδείξεις λοίμωξης από ελονοσία. Καμία εξήγηση, ωστόσο, δεν θεωρείται οριστικά αποδεδειγμένη.
Ένας μικρός τάφος με ανεκτίμητους θησαυρούς
Ο τάφος του Τουταγχαμών, γνωστός ως KV62, βρίσκεται στην Κοιλάδα των Βασιλέων, στη δυτική όχθη του Νείλου, απέναντι από το σημερινό Λούξορ. Είναι αρκετά μικρότερος και λιγότερο περίτεχνα διακοσμημένος από άλλους βασιλικούς τάφους της εποχής.
Η περιορισμένη έκτασή του πιθανότατα σχετίζεται με τον αιφνίδιο θάνατο του νεαρού φαραώ. Ενδέχεται να επρόκειτο για μικρότερο τάφο, ο οποίος προσαρμόστηκε βιαστικά για τη βασιλική ταφή. Αποτελείται από κλίμακα και διάδρομο εισόδου, προθάλαμο, παράρτημα, ταφικό θάλαμο και θησαυροφυλάκιο.
Μόνο ο ταφικός θάλαμος είναι διακοσμημένος. Στους τοίχους του απεικονίζονται η νεκρική πομπή, θεότητες που υποδέχονται τον βασιλιά στη μετά θάνατον ζωή και ο διάδοχός του Άι να τελεί την τελετουργία του «Ανοίγματος του Στόματος». Στον δυτικό τοίχο δεσπόζουν δώδεκα μπαμπουίνοι, οι οποίοι συνδέονται με το νυχτερινό ταξίδι του θεού Ήλιου στον κάτω κόσμο.
Ο τάφος είχε παραβιαστεί στην αρχαιότητα, πιθανότατα λίγο μετά την ταφή. Οι εισβολές, όμως, φαίνεται ότι ήταν περιορισμένες και οι είσοδοι σφραγίστηκαν ξανά. Με την πάροδο των αιώνων, η πρόσβαση καλύφθηκε από συντρίμμια πλημμυρών και υλικά άλλων οικοδομικών εργασιών. Έτσι, ο KV62 παρέμεινε κρυμμένος για περισσότερα από 3.000 χρόνια.
Η ανακάλυψη του Χάουαρντ Κάρτερ
Στις αρχές του 20ού αιώνα πολλοί αρχαιολόγοι πίστευαν ότι η Κοιλάδα των Βασιλέων είχε αποκαλύψει όλα τα μυστικά της. Ο Βρετανός αρχαιολόγος Χάουαρντ Κάρτερ, όμως, ήταν πεπεισμένος ότι ο τάφος του Τουταγχαμών παρέμενε άγνωστος.
Με τη χρηματοδότηση του Λόρδου Κάρναρβον άρχισε συστηματικές ανασκαφές στην περιοχή. Έπειτα από χρόνια άκαρπων ερευνών, ο χρηματοδότης του ήταν έτοιμος να αποσύρει την υποστήριξή του. Ο Κάρτερ τον έπεισε να του παραχωρήσει μία τελευταία ανασκαφική περίοδο.
Στις 4 Νοεμβρίου 1922 οι εργάτες εντόπισαν το πρώτο σκαλοπάτι μιας κρυμμένης κλίμακας. Λίγες ημέρες αργότερα αποκαλύφθηκε μια σφραγισμένη είσοδος. Στις 26 Νοεμβρίου ο Κάρτερ άνοιξε μια μικρή οπή στη θύρα και, υπό το φως ενός κεριού, αντίκρισε το εσωτερικό του προθαλάμου.
Όταν ο Κάρναρβον τον ρώτησε αν μπορούσε να δει κάτι, εκείνος φέρεται να απάντησε με τη φράση που πέρασε στην ιστορία:
«Ναι, υπέροχα πράγματα».
Μπροστά του βρίσκονταν επιχρυσωμένα έπιπλα, αγάλματα, άρματα, κιβώτια και αντικείμενα καθημερινής ή τελετουργικής χρήσης, στοιβαγμένα μέσα στον περιορισμένο χώρο. Η επίσημη είσοδος στον ταφικό θάλαμο πραγματοποιήθηκε τον Φεβρουάριο του 1923.
Σχεδόν 5.000 αντικείμενα
Στον τάφο βρέθηκαν περίπου 5.000 αντικείμενα: κοσμήματα, όπλα, ενδύματα, σανδάλια, παιχνίδια, καλλυντικά, αγγεία, κλίνες, καρέκλες, άρματα και ο περίφημος χρυσός θρόνος. Τα ευρήματα δεν αποτελούσαν μόνο ταφικά κτερίσματα, αλλά και αντικείμενα που φωτίζουν την καθημερινή ζωή, την τέχνη και τις αντιλήψεις της αιγυπτιακής βασιλικής αυλής.
Στον ταφικό θάλαμο βρισκόταν η λίθινη σαρκοφάγος. Στο εσωτερικό της ήταν τοποθετημένα τρία διαδοχικά ανθρωπόμορφα φέρετρα, το ένα μέσα στο άλλο. Το εσωτερικό φέρετρο ήταν κατασκευασμένο από συμπαγή χρυσό και περιείχε τη μούμια του φαραώ.
Επάνω στο πρόσωπό της βρισκόταν η περίφημη νεκρική μάσκα του Τουταγχαμών. Κατασκευασμένη από χρυσό και διακοσμημένη με λάπις λάζουλι, χαλαζία, οψιανό και άλλους πολύτιμους λίθους, έχει ύψος περίπου 54 εκατοστά και βάρος περισσότερο από 10 κιλά. Το βασιλικό κάλυμμα της κεφαλής φέρει την κόμπρα και τον γύπα, σύμβολα της Κάτω και της Άνω Αιγύπτου.
Η καταγραφή και η συντήρηση του τεράστιου αριθμού των αντικειμένων διήρκεσαν περίπου μία δεκαετία. Καθοριστική υπήρξε και η συμβολή των Αιγύπτιων εργατών, τεχνιτών και συντηρητών, οι οποίοι για πολλά χρόνια έμεναν στο περιθώριο της δημόσιας αφήγησης για την ανακάλυψη.
Ο φαραώ που έγινε σύμβολο
Ο Τουταγχαμών άφησε περιορισμένο πολιτικό αποτύπωμα σε σύγκριση με μεγάλους ηγεμόνες όπως ο Αμενχοτέπ Γ΄ ή ο Ραμσής Β΄. Η τύχη, όμως, προστάτευσε τον τάφο του και μετέτρεψε έναν σχεδόν λησμονημένο νεαρό βασιλιά σε παγκόσμιο σύμβολο της αρχαίας Αιγύπτου.
Η ανακάλυψη του KV62 θεωρείται μέχρι σήμερα ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα στην ιστορία της αρχαιολογίας. Οι θησαυροί του δεν εντυπωσιάζουν μόνο για τον χρυσό και την καλλιτεχνική τους αρτιότητα. Αποτελούν ένα μοναδικό σύνολο μαρτυριών για τη ζωή, τη θρησκεία, την εξουσία και τις ταφικές αντιλήψεις της Αιγύπτου πριν από περισσότερα από 3.300 χρόνια.
Βασικές πηγές τεκμηρίωσης: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, Griffith Institute – Αρχείο της ανασκαφής, British Museum, Metropolitan Museum of Art, archaeologymag.com/.