ΠΑΝΑΓΙΑ
Η Παναγιά του Δήμου Ξυνιάδος, βρίσκεται στο οροπέδιο της πρώην λίμνης Ξυνιάδος χιλιόμετρα από την Λαμία και περίπου 15 από το Δομοκό.
Με μέσο υψόμετρο 533 μέτρα, είναι χτισμένη στην βόρεια πλευρά της Όθρης και στους πρόποδες του Ξηροβουνίου και στις όχθες της άλλοτε πανέμορφης λίμνης Ξυνιάδος.
Η ιστορία της ανάγεται στα μέσα του 18ου αιώνα οπότε βρίσκουμε αναφορές για τον οικισμό που τότε βρισκόταν στην πλαγιά του βουνού περί τα πεντακόσια μέτρα πάνω από το σημερινό στρατόπεδο. Το σημείο σήμερα ονομάζεται «Παλαιοχώρι» και εκει βρίσκουμε υπολείμματα του παλιού οικισμού που προφανώς μεταφέρθηκε στο σημερινή Παναγιά στις αρχές του 20ου αιώνα και της δεκαετίας του 1900.
Τότε ο τσιφλικάς που αγόρασε την περιοχή για εκμετάλλευση, Σπυρίδων Μοιρισιώτης από τις Μοίρες Ευρυτανίας, πήρε σε δημοπρασία την διαχείριση της αλιείας της λίμνης και ζητούσε εργατικά χέρια.
Ο Σπυρίδων Μοιρισιώτης κράτησε στην κατοχή του την γη της ευρύτερης περιοχής της Παναγιάς ως τα μέσα της δεκαετίας του ΄20 (1926) οπότε και την πούλησε στους κατοίκους της.
Το χωριό υδρευόταν και αρδευόταν από την πηγή «Μάτι» στον Πλάτανο της Παναγιάς από την οποία έφερναν το νερό με τα ζώα ή στην πλάτη τους, ακολουθώντας το πέτρινο καλντερίμι. Κατά μια εκδοχή αυτή ίσως ήταν η περίφημη «πηγή της Στύγας» που γιάτρευαν τις πληγές τους οι ημίθεοι και στην οποία η Θέτιδα εμβάπτισε τον νεογέννητο γιο της τον ημίθεο Αχιλλέα για να τον κάνει αθάνατο!
Κάτω από το παλιό χωριό, δίπλα σε πολύ παλιό Εκκλησάκι του Αγίου Δημητρίου που δεν υπάρχει σήμερα, διακόσια μέτρα κάτω από το στρατόπεδο, υπήρχε άλλη πηγή («Μάτι») με πολύ και δροσερό πόσιμο νερό. Η εκκλησία του στρατοπέδου χτίστηκε σε ανάμνηση του παλιού «Αγίου Δημητρίου» και γι' αυτό πήρε το όνομά του!
Το χωριό έως τότε ήταν μικρό και παρέμενε οικισμός της Ομβριακής.
Το 1950 εποίκησαν το περίπου τριάντα οικογένειες νομάδων Σαρακατσαναίων οι οποίοι μαζί με τους αυτόχθονες κατοίκους, που αριθμούσαν περί τις σαράντα, αποτέλεσαν μια εύρωστη και υγιή κοινότητα με πάνω από εβδομήντα οικογένειες. Οι κάτοικοι ασχολούνταν με την κτηνοτροφία αλλά και τη γεωργία, υπήρχαν όμως και δέκα οικογένειες ψαράδων καθώς επίσης και τέσσερις «Κυραντζήδες», μεταπωλητές δηλαδή των ψαριών στην Θεσσαλία και αλλού.
Κατά τα μέσα της δεκαετίας του πενήντα (1954) άρχισε η διανομή των αποκαλυφθέντων γαιών της αποξηρανθήσας λίμνης Ξυνιάδος, στους ψαράδες και στους ακτήμονες γεωργούς της περιοχής, δίνοντας μια άλλη διάσταση στην τοπική οικονομία η οποία όμως δεν έμελλε να έχει μεγάλη διάρκεια καθώς σήμερα τα περισσότερα εδάφη έχουν καταστεί μικρής παραγωγικότητας.
Την 1-1-1967 η Παναγιά έγινε ξεχωριστή διοικητικά κοινότητα καθώς αποσπάσθηκε από την Ομβριακή με το β. δ. 1054/1965 (ΦΕΚ 243/Α'της 30-12-1965).
Κατά την εφαρμογή, το 1998, του νόμου περί συνενώσεων των κοινοτήτων («Καποδίστρια»), η Παναγιά αποτέλεσε ένα από τα οκτώ Δημοτικά Διαμερίσματα του νέου Δήμου Ξυνιάδος με έδρα την Ομβριακή και ευτύχισε να εκλεγεί πρώτος Δήμαρχος ο Κος Γιώργος Τσιαγλάνης, εκ Παναγιάς και επί σειρά ετών πρόεδρος της κοινότητας αλλά και πρωτεργάτης της απόσχισης από την Ομβριακή!
Οφείλω να ευχαριστήσω τον άξιο Δήμαρχό μας και συνεργάτη, καθώς ήμουν στη δεύτερη θητεία του ο πρώτος Αντιδήμαρχος, όχι μόνο για τις πληροφορίες σχετικά με την Παναγιά αλλά κυρίως για τις πολύτιμη βοήθεια που μου προσέφερε στην πορεία μου στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, καθότι τον θεωρώ πολύτιμο Δάσκαλο και φίλο!
Η ίδρυση του εργοστασίου επεξεργασίας βιομηχανικής τομάτας στην Παναγιά της βιομηχανίας « ΑΒΕΚ Δ. ΝΟΜΙΚΟΣ» (τα εγκαίνια θεμελιώσεως έγιναν στις 17 Μαΐου 1981 και το εργοστάσιο τότε είχε τη δυνατότητα επεξεργασίας 400 τόνων ημερησίως) έδωσαν μια ανάσα στους ντόπιους καλλιεργητές βιομηχανικής τομάτας αλλά και σε άλλους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής καθώς, εκτός των μονίμων εργαζομένων, εκατοντάδες εποχικοί απασχολούνται κατά την διάρκεια της συγκομιδής.
Στην Παναγιά βρίσκεται και η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας από την οποία πήρε προφανώς το όνομά του το χωριό και η οποία γιορτάζει ως πολιούχος την 23η Αυγούστου της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
ΔΗΜΗΤΡΗΣ Β. ΚΑΡΕΛΗΣ
| 
