ΑΡΧΑΙΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΟΥ ΒΟΡΕΙΟΦΘΙΩΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

 

 

ΑΓΓΕΙΑΙ: Μεταξύ Παναγιάς και Μακρυρράχης ή σύμφωνα με άλλους προς τη Μακρυρράχη και στα ερείπια οχύρωσης με το όνομα "Παλαιόκαστο". Μια από τις σηµαντικότερες πόλεις της Δολοπίας, που κατέλαβαν και κατέστρεψαν οι Αιτωλοί το 198 π.Χ. Συνόρευε µε την αρχαία πόλη Κτιµένη, µε την οποία βρισκόταν σε διαµάχη για τα σύνορά της, όπως φαίνεται από μια επιγραφή που βρίσκεται στο μουσείο του Βόλου. Από την ίδια επιγραφή προκύπτουν και πολλά άλλα ζητήµατα για τη γενικότερη ιστορία των δύο πόλεων.

 

 

ΑΡΝΗ: Αρχαιότατη πόλη μεταξύ των ποταμών Ενιπέως και Ονοχώνου.

 

 

ΕΚΚΑΡΑ - Εκκάραι – Ακκάραι: Δυτικά του Δομοκού, σώζονται τείχη ακροπόλεως και τάφοι. Aρχαία πόλη του 4ου αιώνος η οποία ανήκε στην Αχαΐα Φθιώτιδα. Κατά τις εργασίες κατασκευής της σιδηροδρομικής γραμμής Αθηνών - Λαρίσης το 1905 οι εργολάβοι του ΣΕΚ (σημ. ΟΣΕ), γκρέμισαν και χρησιμοποίησαν ως δομικό υλικό πέτρες, μέρους των τειχών, καταστρέφοντας έτσι κομμάτι της Ακρόπολης της Εκκάρας. Τα σωζόμενα τείχη πάχους τριών μέτρων και ύψους σε αρκετά σημεία δύο μέτρων αποτελούνται από μεγάλους πολυγωνικούς λίθους, οι οποίοι εφαρμόζουν άριστα μεταξύ τους. Στην κορυφή της ακρόπολης διακρίνονται ίχνη κτισμάτων, πιθανώς δε ναού ή ανακτόρων. Στην περιοχή βρέθηκαν και σώζονται αρκετές επιτύμβιες στήλες.

 

 

ΕΛΛΑΣ: Αρχαιότατη πόλη η οποία κατά τον Στράβωνα και τον Θουκυδίδη βρισκόταν 1850 μέτρα βόρεια της Μελιταίας του νομού Φθιώτιδος, στην αγορά της οποίας υπήρχε ο τάφος τους Έλληνος, από τον οποίο έλαβε το όνομα η Ελλάς και ο Έλλην. Ο Θουκυδίδης γράφει «Έλληνες δε και των παίδων αυτών εν Φθιώτιδι ισχυσάντων". Στα Ομηρικά έπη ο όρος «Ἑλλὰς» σήμαινε απλώς κάποια χώρα που ανήκε στο κράτος του Πηλέα και οικουμένη υπό των Μυρμιδόνων, πατρίδα του Αμύντορα, πατέρα του Φοίνικα (Ι΄ 447 - 448, 478). Συναντάται όμως στον Όμηρο και ως πόλη (στον κατάλογο των νέων, Β 683 - 684).

 

 

ΕΡΙΝΕΟΣ : Αρχαία πόλη της Φθιώτιδας, μεταξύ Κορώνειας και Ναρθακίου. Τα ερείπιά της εντοπίζονται κοντά στο χωριό Πετρωτό, ανατολικά του Δομοκού. Κατά τον Γεωργιάδη βρίσκονται σπουδαία Ελληνικά ερείπια των τειχών της πόλης και προς το ψηλότερο μέρος του λόφου της ακροπόλεως. Ο Στέφανος Βυζάντιος αναφέρει για την πόλη, «'Ερινεός, πόλις Δωριέων υπό τον Παρνασόν. λέγεται και Ερίνειος. έτι και Ιταλίας άλλη και Αχαΐας (Φθιώτιδας), ο πολίτης Έρινεάτης και Έρινεύς».

 

 

 

ΙΤΩΝ (Άλλως Ίτωνος, Ιτών, Ιτώνη, Σιτών): Νότια της Φυλάκης, έχουσα ιερόν της Αθηνάς «Ιτωνίας» καλουμένης» ( Ι. Βορτσέλας, 1907).

 

 ΘΑΥΜΑΚΙΑ ή ΘΑΥΜΑΚΟΙ: Αρχαία πόλη της θεσσαλι­κής Φθιώτιδος, ο σημερινός Δο­μοκός. «Ωνομάσθη ούτως από της θαυμάσιας της θέας επί της θεσσαλικής πεδιάδος». Εκ του ονόματός της και ο τίτλος της Επισκοπής Θαυμακών. Ιδρύθηκε κατά του προομηρικούς χρόνους. Από τον Όμηρο μαθαίνουμε ότι ηγεμόνας τις πόλεως αυτής ήταν ο Θαυμακός ή Θαύμακας πατέρας του Ποίαντος, ο οποίος ως γνωστόν από την μυθολογία άναψε την πυρά με την οποία κάηκε ο Ηρακλής και ως ανταμοιβή πήρε τα ιοβόλα (δηλητηριώδη) βέλη, τα οποία κληρονόμησε ο γιος του Φιλοκτήτης. Ο Θαυμακός έδωσε και το όνομα στην πόλη την οποία πιθανότατα ο ίδιος ίδρυσε. Ο Βυζάντιος λεξικογράφος Στέφανος στη λέξη Θαυμακία γράφει: «Δευτέρα πόλις κατά τον Μαλιακόν κόλπον, οι ένοικοι Θαυμακοί». Η Θαυμακία αναφερόταν επίσης σε επιτύμβιο επίγραμμα που βρισκόταν στο Μαλεαίο Δρυμό της Όθρυος κοντά στο σημερινό Καλαμάκι και αφορούσε κάποιο νεαρό ονόματι Δερξία, γιο του Λάμπωνα από την Θαυμακία, που σκοτώθηκε εκεί από ληστές καθώς πήγαινε στη Σπάρτη (βλέπε «Όθρυς»). Ο Λίβιος (59 π.Χ. - 17 μ.Χ.) κατά την επίσκεψή του εξάρει τη θαυμάσια θέα από τα φαράγγια και τις βουνοκορφές της περιοχής, καθώς θαύμαζε την Θεσσαλική πεδιάδα να απλώνεται μπροστά του σαν απέραντη γαλήνια θάλασσα. Κάποιοι θεωρούν ότι η εξαιρετική αυτή θέα έδωσε το όνομα στην πόλη. Εκεί, βόρεια προς το σημερινό χωριό Θαυμακό, υπήρχε και ο ναός της Θεάς Αρτέμιδος, όπως αναφέρεται από το Στέφανο Βυζάντιο (σελ. 329) και από τον Όμηρο (Ίλ. Β. 716). Η Θαυμακία ανήκε στο κράτος του Φιλοκτήτη [Ομήρου Ιλιάς, Β,716]. Κατά τον όμηρο οι πόλεις Θαυμακίοι, Μηθώνη, Μελίβοια και Ολιζώνα αποτελούν την τετράδα των πόλεων του Φιλοκτήτη, ο οποίος έλαβε μέρος με επτά πλοία στην πολιορκία της Τροίας.

 

ΘΗΒΑΙ ΟΙ ΦΘΙΩΤΙΔΕΣ: Πόλη των Αχαιών στη Θεσσαλία. «Η πρωτεύουσα αύτη πόλις έκειτο επί λόφου τινός Ν. των Φερών εν τω αρκτικώ τέλει του Κροκίου πεδίου, ερείπια ταύτης σήμερον ευρίσκονται προς Β. του χωριού Αρκατσέλη ( Ι. Βορτσέλας, 1907). Κάποιοι ιστορικοί όπως ο Friedrich Stählin, θεωρούν ότι η Ομηρική Φθία ανήκε στον Πηλέα αποκλειστικά, και συνεκτεινόταν με την ύστερη Αχαΐα Φθιώτιδα, όπου ανήκουν και οι Φθιώτιδες Θήβες της περιοχής των Μικροθηβών. Για το όνομα αυτό λέγεται πως αρχικά οι κάτοικοι της περιοχής ονομάζονταν Αχαιοί (Αχαΐα), οι οποίοι περιλαμβάνονταν στον Κατάλογο των πλοίων, ως άνδρες του Αχιλλέα, μαζί με τους Μυρμιδόνες και τους Έλληνες.

 

ΚΟΡΩΝΕΙΑ Η ΦΘΙΩΤΙΚΗ : Πόλη πλησίον της πόλεως Ερινεός , πολλοί την ταυτίζουν. Αναφέρεται από το Στράβωνα ως ομώνυμη της Βοιωτικής, τον Πτολεμαίο και το Στέφανο Βυζάντιο. Η θέση της εντοπίζεται μεταξύ Μελιταίας και Ναρθακίου. Ο Λήκ (Leake) την τοποθετεί κοντά στη σημερινή Καλλιθέα Φαρσάλων. Ο Στάλιν (Stahlin) υποθέτει ότι ίσως βρισκόταν πάνω στην Όθρη κοντά στην τοποθεσία «Κοκοτοί» όπου σώζονται ερείπια αρχαίας πόλεως. «ΝΔ της Φυλάκης περί τα 10 χιλ., πλησίον του χωριού Κισλάρ» ( Ι. Βορτσέλας, 1907).

 

ΚΥΠΑΙΡΑ ή ΚΥΦΑΙΡΑ: Αρχαία πόλη της Δολοπίας (;). Βρισκόταν κοντά στις αρχαίες Αγγειές (αν και κάποιοι ταυτίζουν τις δύο πόλεις), στη σημερινή Μακρυρράχη στη θέση Παλιόκαστρο. Ο περιηγητής και ιστοριοδίφης των αρχών του 20ου αι. Γερμανός Friedrich Stahlin, υποστηρίζει ότι τα τείχη της αρχαίας πόλεως στο «Παλιόκαστρο Καΐτσας» θα μπορούσαν λόγω του μεγέθους της αλλά και συγκεκριμένων ευρημάτων, να αποδοθούν στην γνωστή αχαϊκή πόλη Κύπαιρα και όχι σε αρχαία Δολοπική πόλη! Σύμφωνα με κάποιους άλλους βρίσκεται μεταξύ των πόλεων Εκκάρας και Θαυμακού στο σημερινό χωριό Βελεσσιώτες.

 

 

ΜΕΛΙΤΑΙΑ - Μελίτια - Μελίτεια - Μελίταρα (Αβαρίτσα): Ανατολικά της πόλης του υπαρχοντες». Μελίταιαν Φίλων ούτω Δομοκού και σε απόσταση δέκα χιλιομέτρων, στην σημερινή Μελιταία, αναγνωρίζονται τα ερείπια της αρχαίας ομώνυμης πόλεως των Αχαιών. «Μελίταια πόλις Θετταλίας. Αλέξανδρος Ασία. Θεόπομπος Μελίτειαν αυτή φησίν. ο πολίτης Μελιτεύς. Έφορος λ΄ «οι δε τύραννοι των Φερών και Μελιταιείς, φίλοι πρότερον γράφει τα αυτά πράγματα τη ειρημένη προσάπτων. Το εθνικόν Μελιτεύς.» Αναφέρει ο λεξικογράφος Στέφανος Βυζάντιος. «Μελιταία, πόλις Θετταλίας, θεόπομπος δε Μελίτειαν αυτή φησίν.» Πάνω στο λόφο που δεσπόζει του χωριού και της κοιλάδας του Ενιπέα, διατηρούνται ίχνη του περιβόλου της ακρόπολης, κοντά στο μοναστήρι της Αγίας Τριάδας. Ο Λήκ στο σημείο αυτό τοποθετεί το βασίλειο των Μυρμιδόνων, στην αγορά της υπάρχει ο τάφος του Έλληνος. Σώζονται τα αρχαία τείχη.

 

ΝΑΡΘΑΚΙΟΝ: Ο Στράβωνας αναφέρει την πόλη μετά τη Λαμία και πριν τον Ερινεό. (Γεωγρ. Θ, C 434,10). Η πόλη μνημονεύεται και από τον Πτολεμαίο (Γεωγρ. Κεφ. 3,13,46). Ο Ξενοφώντας (Ελληνικά βιβλ. Δ’ 3,910) περιγράφοντας τη μάχη του Αγησιλάου με τους Θεσσαλούς το 349 π.Χ., οι οποίοι για να σωθούν κατέφυγαν στο όρος Ναρθάκιο, λέει ότι ο Αγησίλαος έστησε τρόπαιο μεταξύ Πραντός και Ναρθακίου. Άλλοι λόγω της ανεύρεσης επιγραφών σε αρχαιολογικό χώρο στο χωριό Λιμογάρδι, τοποθετούν εκεί την θέση του Ναρθακίου.

 

 

 Ξυνία - Ξυνιαί ή και Ξυνιάδαι: Ν.Δ. του Δομοκού στην νότια όχθη της λίμνης Ξυνιάδος ή πάνω στην νησίδα της λίμνης Ξυνιάδος. Η Αρχαία ακρόπολη Ξυνιάδος βρίσκεται στη θέση «Νησί» του Τ. Δ. Κορομηλιάς του Δήμου Ξυνιάδος Φθιώτιδος. Η ονομασία της τοποθεσίας οφείλεται στη βραχώδη νησίδα στο Νότιο τμήμα της αποξηραμένης τώρα λίμνης Ξυνιάδος, έκτασης 367 περίπου στρεμμάτων και υψομέτρου 537 μέτρων από την επιφάνεια της θάλασσας και 70 από την επιφάνεια της λίμνης, η οποία πριν την αποξήρανσή της αποτελούσε πράγματι μαζί με τον πλαϊνό λοφίσκο, ένα μικρό σύμπλεγμα νησιών. Η λίμνη που βρισκόταν σε ρηγματώδη λεκάνη στην Όθρη ήταν μεγάλη αλλά χωρίς βάθος (6,5 χιλιόμετρα διάμετρο, 5,30 μ. ο. βάθους) όμως λόγω του πλήθους των ψαριών που φιλοξενούσε, παρείχε τροφή στους κατοίκους των Ξυνιών αλλά και όλης της γύρω περιοχής.

 

ΠΕΥΜΑΤΑ: «Πιθανώς η αυτή προς την υπό Λίβιο ΧΧΧVII, 13, μνημονευομένη Τεύμα. ( Ι. Βορτσέλας, 1907). ΠΡΑΣ ή Πράντας: Αρχαία ορεινή πολιτεία, βόρεια του χωριού Δίβρη της Λαμίας, όπου σώζονται τμήματα αρχαίας ακροπόλεως. Βρισκόταν στη σημερινή περιοχή Λούτσα, της Δίβρης.

 

 

ΠΡΟΕΡΝΑ: Αρχαία πόλη του 4ου αιώνα, ίσως και παλαιότερη βρίσκεται στην έδρα του σημερινού Δήμου Θεσσαλιώτιδας στο Νέο Μοναστήρι. Η οχύρωση ονομάσθηκε αργότερα «Γυναικόκαστρο» ανατολικά του οποίου σώζονται ερείπια ακροπόλεως και πόλεως. Η πόλη έκοψε νόμισμα «ΠΡΟΕΡΝΙΩΝ», και από τους ιστορικούς μαθαίνουμε ότι κατελήφθη το 191 π.χ από τον Αντίοχο αλλά αμέσως μετά ανακτήθηκε από τον Ύπατο Ακίλιο Γλαβρίωνος.

 

 

 

ΠΥΡΡΑ: Πόλη της Φθίας, μερικοί την ταυτίζουν με την Μελιταία, άλλοι ισχυρίζονται ότι βρίσκεται δέκα στάδια μακριά από αυτήν. Ο Γερμανός αρχαιολόγος STAHLIN την τοποθετεί κοντά στο Πετρωτό Δομοκού. Άλλοι πιθανολογούν ότι βρίσκεται κοντά στη σημερινή Φιλιαδώνα Δομοκού.

 

 ΠΥΡΑΣΟΣ: «Πύρασος δε πόλις Φθίας, κληθείσα ούτω δια την χώραν είναι» (Σχολ. Ιλιάδας). Παράλιος προς ΝΑ των Θηβών παρά το χωρίον Καραμπάς, παρ΄αυτήν ήτο Δήμητρος ιερόν «Δημήτριον» καλούμενον, καθ’ ό ενίοτε η πόλις ελέγετο Δημήτριον ( Ι. Βορτσέλας, 1907). Ο F. Stählin μιλά για καθυπόταξη της Πυράσου από τις Φθιώτιδες Θήβες, που απείχαν 20 στάδια από την παραλιακή αυτή πόλη του Πρωτεσίλαου. Στηρίζεται σε αρκετά ευρεθέντα νομίσματα στις Θήβες, από το έτος 302 π.Χ., όπου απεικονίζεται η Δήμητρα με στεφάνι από στάχυα.

 

 ΦΘΙΑ: Αρχαία πόλη κοντά στην πόλη «Ελλάς», «ο πολίτης αυτής Φθιώτις και Φθίος». «Φθία…πόλις και μοίρα της Θετταλίας. Παρμενίσκος δε χώραν αυτή φησί ού πόλιν, ούκ ορθώς. Εκλήθη δε από Φθίας γυναικός ή Φθίου Ποσειδώνος και Λαρίσης….» («ΠΕΡΙ ΚΑΘΟΛΙΚΗΣ ΠΡΟΣΩΔΙΑΣ» ΙΑ, σελ. 285).

 

ΦΥΛΑΚΗ: Φυλάκη, πόλις Θεσσαλίας. «Αρχαιοτάτη πόλις έχουσα τέμενος του Πρωτεσιλάου, πιθανώς έκειτο ολίγον προς Δ. του χωρίου Δαουτζάς περί τα 5 χιλ.» ( Ι. Βορτσέλας, 1907). ΦΥΛΙΑΔΩΝ: Νότια του Δομοκού συνορεύει με την Μελιταία και την Πύρρα. «Φυλλιαδών (μήπως εντεύθεν το όνομα του χωρίου Χιλιαδού;). Η Φυλλιαδών ήπτετο της χώρας της Μελιταίας, της Πηραίας και της των Πευματίων» ( Ι. Βορτσέλας, 1907).